پاسخ به ریسک پروژه ساختمانی چیست؟ راهنمای عملی
- دسته بندی: مدیریت پروژه ساختمان های متداول شهری
- پاسخ به ریسک پروژه ساختمانی چیست؟ راهنمای عملی
- حامد یگانه فر
- بدون دیدگاه
پاسخ به ریسک پروژه ساختمانی چیست؟ راهنمای عملی
فهرست مطالب
پاسخ به ریسک در پروژه ساختمانی چیست؟
راهنمای انتخاب بهترین اقدام برای کنترل ریسکهای پروژه
وقتی ریسک شناسایی شد، تازه تصمیمگیری شروع میشود
مدیر پروژه یک ساختمان ۱۴ طبقه را بررسی میکند. پروژه طبق برنامه پیش میرود و عملیات اجرای اسکلت در آستانه شروع است. در جلسه هفتگی، مسئول خرید یک هشدار مهم مطرح میکند: «تأمینکننده فولاد اعلام کرده احتمال دارد تحویل بخشی از سفارش با تأخیر انجام شود.»
تیم پروژه قبلاً این موضوع را بررسی کرده است. ریسک شناسایی شده، در Risk Register ثبت شده و با توجه به احتمال و اثر، در گروه ریسکهای مهم قرار گرفته است. اما حالا یک سؤال اساسی وجود دارد: پروژه باید چه کاری انجام دهد؟ آیا باید منتظر بماند و شرایط را بررسی کند؟ آیا باید تأمینکننده دیگری پیدا کند؟ آیا باید برنامه خرید را تغییر دهد؟ آیا باید بخشی از مصالح را زودتر تهیه کند؟
اینجاست که مرحلهای مهم در مدیریت ریسک آغاز میشود: پاسخ به ریسک پروژه ساختمانی. مدیریت ریسک فقط پیدا کردن اتفاقات احتمالی نیست؛ ارزش واقعی آن زمانی ایجاد میشود که پروژه بتواند برای هر ریسک، یک تصمیم مناسب و عملی انتخاب کند.
در این مقاله بررسی میکنیم مدیر پروژه چگونه برای ریسکها تصمیم میگیرد و چه روشهایی برای کنترل، کاهش یا مدیریت آنها وجود دارد.
پاسخ به ریسک پروژه ساختمانی چیست؟
پاسخ به ریسک یعنی تصمیمگیری درباره اینکه پروژه در مقابل یک ریسک چه اقدامی انجام دهد. بعد از اینکه یک ریسک شناسایی، ثبت و اهمیت آن بررسی شد، مرحله بعد این است که مشخص کنیم برای کنترل این ریسک چه کاری باید انجام شود.
برای مثال، در یک پروژه ساختمانی مشخص شده است که احتمال تأخیر آسانسور وجود دارد. صرفاً دانستن این موضوع کافی نیست. پروژه باید تصمیم بگیرد: آیا زمان سفارش اصلاح شود؟ آیا تأمینکننده جایگزین بررسی شود؟ آیا برنامه تحویل ساختمان تغییر کند؟ آیا فقط وضعیت تأمینکننده پایش شود؟ این تصمیمها همان پاسخ به ریسک هستند.
چرا شناسایی ریسک بدون پاسخ کافی نیست؟
فرض کنید مدیر پروژه یک ساختمان شهری، ماهها قبل از شروع گودبرداری متوجه میشود ساختمان مجاور قدیمی است و احتمال آسیب وجود دارد. اگر این موضوع فقط در جلسات مطرح شود اما اقدامی برای آن تعریف نشود، شناسایی ریسک ارزش محدودی خواهد داشت.
اما اگر مدیر پروژه تصمیم بگیرد وضعیت موجود ساختمان مجاور ثبت شود، پایش تغییر شکل انجام شود، روش اجرای گود بررسی شود و کنترلهای لازم قبل از شروع عملیات انجام شود، ریسک وارد مرحله مدیریت شده است.
پروژه حرفهای
قبل از وقوع مشکل تصمیم میگیرد و برای سناریوهای محتمل برنامه اجرایی دارد.
پروژه بحرانمحور
صرفاً وقایع را تماشا کرده و بعد از وقوع حادثه به دنبال راهحلهای پرهزینه میگردد.
آیا هدف پاسخ به ریسک، حذف تمام ریسکهاست؟
خیر. این یکی از برداشتهای اشتباه درباره مدیریت ریسک است. در پروژه ساختمانی نمیتوان همه عدم قطعیتها را حذف کرد. همیشه عواملی وجود دارند که خارج از کنترل کامل پروژه هستند: تغییرات بازار، شرایط آبوهوایی، عملکرد عوامل بیرونی، تغییرات اقتصادی و محدودیتهای اجرایی.
هدف پاسخ به ریسک این نیست که پروژه را کاملاً بدون ریسک کنیم. هدف این است که احتمال وقوع ریسک کاهش پیدا کند، اثر آن محدود شود، پروژه برای شرایط احتمالی آماده باشد و تصمیمها قبل از بحران گرفته شوند.
انتخاب پاسخ مناسب به نوع ریسک بستگی دارد
همه ریسکها را نمیتوان با یک روش کنترل کرد. یک روش ممکن است برای یک ریسک مناسب باشد، اما برای ریسک دیگر نتیجه خوبی نداشته باشد.
برای مثال، برای کاهش ریسک تأخیر مصالح، خرید زودتر ممکن است راهکار مناسبی باشد؛ اما برای ریسک آسیب ساختمان مجاور، خرید زودتر هیچ کمکی نمیکند و باید سراغ اقدامات فنی و کنترلی رفت. به همین دلیل، مدیر پروژه باید ابتدا ماهیت ریسک را درک کند و سپس پاسخ مناسب را انتخاب کند.
چهار استراتژی اصلی پاسخ به ریسک
در پروژههای ساختمانی معمولاً چهار رویکرد اصلی برای برخورد با ریسکها استفاده میشود: اجتناب از ریسک، کاهش یا تعدیل ریسک، انتقال ریسک و پذیرش ریسک.
۱. اجتناب از ریسک (Risk Avoidance)
در این روش، پروژه تلاش میکند شرایطی را تغییر دهد که باعث ایجاد ریسک میشود؛ یعنی به جای کنترل ریسک، علت ایجاد آن حذف میشود.
مثال: تغییر روش اجرای گودبرداری — فرض کنید در یک پروژه شهری، بررسیها نشان میدهد روش پیشنهادی گودبرداری احتمال ایجاد مشکل برای ساختمان مجاور را افزایش میدهد. مدیر پروژه میتواند ادامه روش فعلی و تلاش برای کنترل پیامدها را انتخاب کند یا روش اجرا را قبل از شروع عملیات تغییر دهد. اگر روش اجرا تغییر کند و احتمال مشکل از بین برود، پروژه از استراتژی اجتناب استفاده کرده است.
در این مثال: ریسک — آسیب ساختمان مجاور؛ علت — روش اجرای نامناسب؛ اقدام — تغییر روش اجرا؛ نتیجه — کاهش یا حذف احتمال وقوع ریسک.
اجتناب زمانی مناسب است که پیامد ریسک بسیار شدید باشد، امکان تغییر مسیر پروژه وجود داشته باشد و هزینه تغییر کمتر از هزینه مواجهه با مشکل باشد.
۲. کاهش یا تعدیل ریسک (Risk Mitigation)
کاهش ریسک یکی از رایجترین روشها در پروژههای ساختمانی است. در این روش، پروژه تلاش میکند احتمال وقوع یا اثر ریسک را کمتر کند. بسیاری از اقدامات روزمره مدیریت پروژه در همین دسته قرار میگیرند.
مثال اول: گودبرداری و ساختمان مجاور — ریسک: احتمال آسیب به ساختمان مجاور در زمان گودبرداری. مدیر پروژه نمیتواند وجود ساختمان مجاور را حذف کند، اما میتواند شرایط موجود را دقیق بررسی کند، روش مناسب سازه نگهبان را انتخاب کند، تغییر شکلها را پایش کند و مراحل اجرا را کنترل کند. در اینجا ریسک کاملاً حذف نشده، اما احتمال یا شدت پیامد آن کاهش پیدا میکند.
مثال دوم: تأخیر در تأمین میلگرد — ریسک: احتمال تأخیر در تحویل میلگرد مورد نیاز اسکلت؛ علت: وابستگی به یک تأمینکننده. اقدامات کاهشدهنده: سفارش زودتر، بررسی موجودی بازار، استفاده از گزینه جایگزین و کنترل برنامه تحویل. هدف این نیست که هیچ تأخیری ممکن نباشد؛ هدف این است که پروژه کمتر در معرض آسیب قرار گیرد.
۳. انتقال ریسک (Risk Transfer)
در انتقال ریسک، پروژه بخشی از مسئولیت یا پیامد یک ریسک را به طرف دیگری منتقل میکند. این کار معمولاً از طریق قرارداد، بیمه یا استفاده از متخصص انجام میشود. اما یک نکته مهم وجود دارد: انتقال ریسک به معنی حذف کامل ریسک نیست.
مثال: اجرای نمای خاص ساختمان — فرض کنید نمای یک پروژه دارای جزئیات پیچیده و نیازمند تخصص خاص است. کارفرما میتواند اجرای آن را به یک پیمانکار متخصص واگذار کند. در این حالت مسئولیت اجرای تخصصی به پیمانکار منتقل میشود و پیمانکار موظف به تأمین توان فنی لازم است. اما همچنان کارفرما باید عملکرد پیمانکار را کنترل کند، کیفیت اجرا را بررسی کند و هماهنگی پروژه را حفظ کند.
نمونههای دیگر انتقال ریسک: بیمه کردن فعالیتهای پرریسک، استفاده از قراردادهای دارای ضمانت و انتخاب پیمانکار متخصص برای فعالیتهای خاص.
۴. پذیرش ریسک (Risk Acceptance)
گاهی مقابله با یک ریسک منطقی یا اقتصادی نیست. در این شرایط پروژه تصمیم میگیرد ریسک را بپذیرد. اما پذیرش به معنی بیتوجهی نیست؛ پذیرش یعنی «با شناخت شرایط تصمیم گرفتهایم اقدام خاصی انجام ندهیم یا فقط آن را پایش کنیم.»
مثال: تأخیر کوتاه در یک فعالیت غیرحیاتی — فرض کنید یک فعالیت داخلی ساختمان احتمال دارد چند ساعت تأخیر داشته باشد، اما روی مسیر اصلی پروژه اثر ندارد، هزینه اصلاح آن زیاد نیست و امکان جبران وجود دارد. در این حالت ممکن است پروژه تصمیم بگیرد فقط وضعیت را بررسی کند.
چگونه مدیر پروژه بهترین پاسخ را انتخاب میکند؟
انتخاب پاسخ به ریسک یک تصمیم ساده و ثابت نیست. مدیر پروژه باید شرایط واقعی پروژه را بررسی کند و چند سؤال مهم بپرسد:
اثر ریسک چقدر است؟ (ریسکی که میتواند پروژه را متوقف کند، نیازمند توجه بیشتری نسبت به یک تأخیر جزئی است.)
هزینه کنترل ریسک چقدر است؟ (گاهی اجرای یک اقدام کنترلی هزینهای بیشتر از پیامد احتمالی ریسک دارد.)
زمان باقیمانده پروژه چقدر است؟ (اگر پروژه نزدیک تحویل باشد، پاسخ به برخی ریسکها اهمیت بیشتری پیدا میکند.)
آیا راهکار عملی وجود دارد؟ (گاهی یک راهکار روی کاغذ مناسب است، اما در شرایط واقعی پروژه قابل اجرا نیست.)
یک مثال کامل از انتخاب پاسخ به ریسک
فرض کنید در یک پروژه اسکلت فلزی، احتمال تأخیر در تأمین تیرآهن وجود دارد.
وضعیت: ریسک — تأخیر تأمین فولاد؛ علت — وابستگی به یک تأمینکننده؛ اثر — توقف عملیات نصب اسکلت.
| نوع پاسخ | اقدام اجرایی |
|---|---|
| کاهش ریسک | خرید مرحلهای، کنترل برنامه تولید، بررسی موجودی |
| انتقال ریسک | قرارداد با تأمینکننده دارای تعهد زمانی، دریافت ضمانتهای قراردادی |
| اجتناب | تغییر برنامه تأمین قبل از شروع عملیات |
| پذیرش | اگر مقدار تأخیر بسیار محدود باشد و روی برنامه اثر نگذارد |
مدیر پروژه باید بر اساس شرایط واقعی تصمیم بگیرد، نه اینکه همیشه یک روش ثابت را اجرا کند.
اشتباهات رایج در پاسخ به ریسک
۱. ثبت ریسک بدون اقدام — گاهی پروژه یک Risk Register کامل دارد، اما برای ریسکها تصمیم مشخصی وجود ندارد. ثبت کردن به تنهایی ریسک را کنترل نمیکند.
۲. واکنش بعد از وقوع مشکل — اگر پروژه بعد از خراب شدن شرایط تصمیم بگیرد، گزینههای آن کمتر میشود. هدف پاسخ به ریسک، اقدام قبل از بحران است.
۳. انتخاب یک روش برای همه ریسکها — برای هر ریسک باید پاسخ متناسب انتخاب شود. روش کنترل ریسک گودبرداری با روش کنترل ریسک تأمین مصالح یکسان نیست.
۴. تعریف اقدامات غیرقابل اجرا — عبارتهایی مانند «پیگیری شود» یا «کنترل گردد» به تنهایی اقدام محسوب نمیشوند. اقدام باید مشخص کند چه کاری، توسط چه کسی و در چه زمانی.
پاسخ به ریسک در جلسات واقعی پروژه چگونه استفاده میشود؟
در جلسات هفتگی پروژه، ریسکها نباید فقط مرور شوند؛ باید درباره اقدامات تصمیمگیری شود. مثلاً:
ریسک: تأخیر آسانسور
وضعیت: تأمینکننده ۳ هفته عقب است.
تصمیم پروژه: بررسی تأمینکننده جایگزین.
مسئول پیگیری: واحد خرید.
زمان بررسی بعدی: جلسه هفته آینده.
در این حالت، مدیریت ریسک از یک فایل اداری به یک ابزار تصمیمگیری تبدیل شده است.
جمعبندی
پاسخ به ریسک پروژه ساختمانی مرحلهای است که مدیریت ریسک از شناخت و تحلیل وارد عمل میشود. یک مدیر پروژه حرفهای فقط نمیپرسد «چه چیزی ممکن است اشتباه پیش برود؟» بلکه سؤال مهمتری مطرح میکند: «برای کنترل این شرایط چه تصمیمی باید بگیریم؟»
بسته به شرایط پروژه، پاسخ میتواند شامل اجتناب از ریسک، کاهش ریسک، انتقال ریسک یا پذیرش آگاهانه آن باشد. هدف مدیریت ریسک حذف کامل عدم قطعیت نیست؛ هدف این است که پروژه قبل از مواجه شدن با بحران، آماده تصمیمگیری باشد.
آموزش مدیریت پروژه ساختمانهای متداول شهری
اگر میخواهید اصول، متدولوژی و ابزارهای جامع مدیریت پروژه ساختمانهای متداول شهری را بهصورت کاربردی یاد بگیرید، روی لینک زیر کلیک کنید:
